Aleksander Makowiecki
(1840—1907) wydaje książkę w języku polskim pod tytułem "Spółki spożywcze", będącą pierwszą pozycją o spółdzielczości, poświęconą teoretycznemu i praktycznemu propagowaniu idei organizowania stowarzyszeń spółdzielczych w Polsce.

1869—1870
W dniu 1 lutego 1869 r. w Petersburgu zostaje zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych Rosji statut Stowarzyszenia Spożywczego "Merkury" w Warszawie. W tym samym roku, w dniu 13 sierpnia, zostaje zatwierdzony również statut Stowarzyszenia Spożywczego "Oszczędność" w Radomiu, a w dniu 24 lutego 1870 r. zatwierdzono statut Stowarzyszenia Spożywczego "Zgoda" w Płocku. W ten sposób, na terenie ówczesnego zaboru rosyjskiego, powstają pierwsze spółdzielnie spożywców na ziemiach polskich. Czołowymi działaczami tego okresu są: Aleksander Makowiecki, Wiktor Magnus, Antoni Nagórny i Julian Statkowski. Cała grupa skupia się wokół miesięcznika "Ekonomista", propagując formy działalności gospodarczej stosowane w Europie Zachodniej.

1871—1875
W dniu 24 września 1871 r. powstaje Spółka Spożywcza Poczciwych Wiarusów w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). Inicjatorami tego, pierwszego w zaborze pruskim, przedsięwzięcia są: Karol Miarka – działacz społeczny i polityczny oraz Juliusz Ligoń – kowal z zawodu.
Stworzyli oni w ten sposób podstawy do założenia "konsumu", na wzór podobnego istniejącego w Anglii. W idei "konsumów" upatrywali formę ochrony ludu śląskiego przed wyzyskiem niemieckiego kupiectwa. W ciągu 10 lat na Górnym Śląsku powstaje 10 takich stowarzyszeń.
W latach 1871—1875 zawiązują się również pierwsze spółdzielnie w Galicji, pod zaborem austriackim. Powstają wówczas m.in. spółdzielnie spożywców w Samborze, Stanisławowie i Lwowie.

1877
Bolesław Prus w marcowym wydaniu kronik "Ateneum" publikuje artykuł informujący o pracy Stowarzyszenia Spożywczego "Merkury" w Warszawie. Od tego momentu prasa śledzi rozwój ruchu spółdzielczego w kraju.

1888
W październiku 1888 r. rozpoczyna w Warszawie działalność Stowarzyszenie Spożywcze Pracowników Drogi Żelaznej
Warszawsko–Wiedeńskiej, które uruchamia swój pierwszy sklep.