Wielkopolski system spółdzielczy

Spośród ziem polskich znajdujących się w zaborze pruskim Wielkopolska była areną znaczących przemian społecznych, kulturalnych, a przede wszystkim gospodarczych. Dynamika rozwoju wynikała tu z prekursorskiego charakteru podejmowanych działań w stosunku do poczynań rodaków na pozostałych terenach. W Wielkopolsce też najsilniej dały znać o sobie dążenia narodowo–wyzwoleńcze.

Stworzony tutaj tzw. wielkopolski system spółdzielczy opierał się na własnym programie ideowym oraz na wyodrębnionych strukturach organizacyjnych i gospodarczych. Upowszechniony został w całej spółdzielczości polskiej zaboru pruskiego. Dominowała w nim spółdzielczość kredytowa. Spółdzielnie kredytowe w tym okresie posługiwały się różnymi nazwami. Do najczęstszych należały: spółka, bank ludowy, kasa, towarzystwo oszczędnościowo–pożyczkowe.
Ich sytuację prawną regulowały dwie ustawy:
prawo stowarzyszeniowe z 4 marca 1850 roku i prawo spółdzielcze z 4 lipca 1868 r.

Wobec niskiego poziomu oświaty i braku praktyki życia samorządowego nie można było liczyć na samorodne, oddolne powstawanie spółek. Dlatego wszyscy ich propagatorzy twierdzili zgodnie, że inicjatywa powinna wychodzić od tych, którzy zaliczają się do inteligencji, choćby nie byli bezpośrednio zainteresowani materialnymi korzyściami, jakie spółki mogą im dać. Na patriotyczną inteligencję spadły więc obowiązki nie tylko zachęty i wskazywania sposobów pomagania sobie wspólnymi siłami, ale również osobistego angażowania się w prace zarządów i rad nadzorczych, dopóki członkowie nie nauczą się prowadzić swoich spółek o własnych siłach.

O pomoc zwrócono się także do duchowieństwa katolickiego, które cieszyło się największym autorytetem i zaufaniem ludu. Księża katoliccy z zaboru pruskiego nie odmawiali pomocy. Na tych terenach najliczniej stanęli do pracy w spółkach, biorąc inicjatywę w swoje ręce. Przez ich wkład ruch spółdzielczy w zaborze pruskim stał się bardzo silny.

Podwaliny wielkopolskiej myśli spółdzielczej dali patrioci skupieni po Powstaniu Listopadowym wokół Karola Marcinkowskiego. Ich działalność kontynuowała w latach 1848—50 Liga Polska, założona w Poznaniu z inicjatywy Augusta Cieszkowskiego. Program społeczny Karola Marcinkowskiego opierał się na podnoszeniu poziomu oświaty, kultury i gospodarności wśród ludu oraz na tworzeniu organizacji oszczędności i kredytu.