Pierwsze stowarzyszenia spożywcze

Pierwszymi propagatorami spółdzielczości w Królestwie i zarazem jej organizatorami byli: Mścisław Trepka, autor zbioru rozpraw pt. "Studia ekonomiczne" (1867 r.), powołujący się w nich na wzory spółdzielczości typu Franza Hermana Schulzego z Delitzsch, oraz Józef Kirszrot–Prawnicki, który zapoznawszy się ze spółdzielczością w czasie pobytu w Niemczech, opublikował w latach 1865—1867 szereg artykułów na łamach miesięcznika "Ekonomista".

Krzewieniu idei spółdzielczej poświęcił swą działalność publicystyczną również Aleksander Makowiecki. Szczególnie popularne były jego dwie broszury: "Banki zaliczkowe dla rzemieślników" (1867 r.) i "Spółki spożywcze" (1868 r.).

Jako wzór banków zaliczkowych A. Makowiecki wskazywał banki typu F.H. Schulzego z Delitzsch, a dla spółdzielni spożywców wzory powstałego w 1844 r. Stowarzyszenia Sprawiedliwych Pionierów w Rochdale koło Manchesteru w Anglii.

Pod ich wpływem zostały założone pierwsze stowarzyszenia spożywcze w Królestwie Polskim: w 1869 r: – Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w Warszawie, następnie Stowarzyszenie Spożywcze "Oszczędność" w Radomiu oraz w 1870 r. Towarzystwo Spożywcze i Kasa Pożyczkowa "Zgoda" w Płocku.

Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury"

Stowarzyszenie Spożywcze "Merkury" w Warszawie powstało w lutym 1869 r., po zatwierdzeniu jego statutu przez ministra spraw wewnętrznych w Petersburgu. Założone zostało z inicjatywy osób skupiających się wokół miesięcznika "Ekonomista", który propagował postępowe formy działalności gospodarczej, stosowane w Europie Zachodniej, m.in. spółdzielczość spożywców. Jego założycielami, zabiegającymi o pozwolenie u ministra, byli Julian Statkowski i Antoni Nagórny.

Czołowymi działaczami stowarzyszenia "Merkury" stali się: Aleksander Makowiecki, Wiktor Magnus, Antoni Nagórny i Julian Statkowski. Na przewodniczącego zarządu wybrano Antoniego Nagórnego, a w 1870 roku funkcję tę powierzono J. Statkowskiemu, natomiast kierownictwo operatywne sprawował dyrektor stowarzyszenia Aleksander Makowiecki.