SPÓŁDZIELCZOŚĆ NA TERENIE ZABORU ROSYJSKIEGO

Spółdzielczość Spożywców
w Królestwie Polskim

Po Powstaniu Styczniowym 1863 r., gdy władze carskie zniosły ostatecznie ustrój autonomiczny Królestwa Polskiego, utworzenie jakiejkolwiek organizacji gospodarczej o szerszym zasięgu było niemożliwe. Na przeszkodzie stał absolutyzm rosyjski, ze szczególną niechęcią odnoszący się do każdej zbiorowej pracy Polaków. Rządy rosyjskie w Królestwie Polskim kierowały się wytyczną, aby nie dopuszczać inteligencji polskiej do wywierania wpływu na lud.

W kręgach inteligencji zaczął się wtedy rozwijać tzw. pozytywizm warszawski – prąd umysłowy i społeczny, którego jednym z założeń było rozwijanie aktywności gospodarczej i kulturalno–oświatowej. Jego przedstawiciele występowali z hasłami "pracy organicznej" i "pracy u podstaw".

Również idee spółdzielczości przenikające na ziemie polskie z Europy Zachodniej zdobyły uznanie pozytywistów i były przez nich propagowane w Królestwie Polskim od końca lat 60. XIX wieku.

Jednym z poważnych utrudnień w rozwoju spółdzielczości w zaborze rosyjskim było niedopuszczenie społeczeństwa polskiego do szerszej aktywności w organizowaniu swego życia nie tylko politycznego, ale również społecznego, kulturalnego oraz gospodarczego.

Drugą istotną przeszkodę stanowiło obowiązujące ustawodawstwo rosyjskie, które nie wydało zasadniczego prawa o spółdzielniach, umożliwiającego prawidłowy i swobodny rozwój różnych ich form. W tej sytuacji założenie każdej spółdzielni wymagało podejmowania starań u władz rosyjskich w Petersburgu. Długo trwało tłumaczenie urzędnikom ministerstwa, że w przedkładanym statucie danej spółdzielni nie ma nic zagrażającego carskiemu imperium i porządkowi społecznemu. Często starania takie trwały miesiące, a nawet lata. Ponadto stowarzyszenia spółdzielcze, podobnie jak wiele innych polskich organizacji, bardzo często znajdowały się pod nadzorem policyjnym.

Według ustawodawstwa rosyjskiego powstające spółdzielnie spożywców (zwane wówczas stowarzyszeniami spożywczymi, towarzystwami spożywczymi, a później stowarzyszeniami spożywców) zaliczane były do kategorii instytucji dobroczynnych i nadzór nad nimi sprawował Wydział Higieny Ludowej i Dobroczynności Publicznej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Petersburgu. Opisane trudności spowodowały, że do 1897 r. w Królestwie Polskim powstało zaledwie 16 stowarzyszeń kredytowych i 14 spożywczych.